Waarom Europa wakker moet blijven
in het AI-tijdperk
Een vergaderzaal in Brussel. Stapels dossiers, koffie in kartonnen bekers, gezichten die moe maar vastberaden naar elkaar kijken. Er wordt gepraat over efficiëntie, integratie en schaalvoordeel door AI (kunstmatige intelligentie). Maar in die hele stapel woorden ontbreekt één vraag die misschien wel de belangrijkste is.
Van wie is die intelligentie eigenlijk?
Want kunstmatige intelligentie komt niet uit het niets. Het heeft een paspoort. En dat paspoort is Amerikaans.
Niet meer het oude Amerika van Silicon Valley, het optimisme en de gezamenlijke waarden die het deelt met West Europa. Maar een land waar president Trump en zijn vicepresident Vance Europa openlijk wegzetten als profiteurs. Waar invoerheffingen op Europese producten zomaar oplopen tot vijftig procent. Waar het NAVO-bondgenootschap wordt gebruikt als dreigmiddel: betalen, anders sta je er alleen voor.
Met andere woorden: Europa bouwt zijn digitale toekomst met software van een partner die zich steeds vaker als tegenstander opstelt. Dat is geen technisch detail, maar een politieke keuze die ons duur kan komen te staan.
Een democratie die kraakt
De Verenigde Staten zijn nog altijd de koplopers in AI. Maar tegelijk schuift het land politiek weg van waarden waar Europa op vertrouwt.
De rechtsstaat wankelt. Verkiezingen worden betwist. Rechters en journalisten staan onder druk. En in meerdere staten worden fundamentele rechten weer teruggedraaid.
Staten aangestuurd door democratische leiders worden bezet door soldaten uit andere staten die de President van de VS steunen. Zij zijn trouw aan de vlag en de President, maar niet langer aan de grondwet.
De democratie in de VS staat onder druk — en dat sijpelt door in de technologie die we importeren.
En precies dat land bepaalt nu de standaard voor de systemen die straks onze belastingdienst adviseren of via beleidsvoorstellen namens een ministerie spreken.
Wat gebeurt er als zulke systemen worden gebouwd in een context waarin segregatie opnieuw wordt toegestaan? Waar LHBTI+-rechten worden beperkt? Waar politieke belangen boven mensenrechten komen te staan?
Dan dringen die aannames vroeg of laat door in de modellen zelf. Niet zichtbaar in een regel code, maar voelbaar in hoe beslissingen straks worden genomen.
AI als drukmiddel
De AI-race gaat niet over hoe slim je een e-mails kunt laten opstellen, of hoe leuk het is om plaatjes door AI te laten maken. Het gaat over macht.
Een foundation model is infrastructuur. Een zenuwstelsel onder zorg, onderwijs, logistiek en communicatie. Wie dat zenuwstelsel in handen heeft, kan bepalen wat zichtbaar is, wat waar wordt gevonden en welke kennis wel of niet beschikbaar is. Het gaat zelfs zo ver dat het onze meningen stuurt. Want het maakt uit hoe je een boodschap brengt en welke woorden erin worden gebruikt.
De VS zette technologie eerder in als wapen. Denk aan Swift, Huawei, TikTok, chips. Waarom zou AI een uitzondering zijn?
AI is geen gadget, maar een geopolitiek schaakspel om macht en invloed.
Toch maakt Europa zich opnieuw afhankelijk. Zoals we ooit van Russisch gas afhankelijk waren. Of van Chinese grondstoffen voor batterijen en magneten. We weten hoe dat afliep: met chantage, prijzen die omhoogschoten en politieke speelruimte die verdween. En toch stappen we weer in dezelfde val.
Regels zonder ruggengraat
Europa zet groot in op regels. De AI Act is een stap vooruit. Maar wetten zonder eigen infrastructuur zijn tanden zonder kaak.
Ondertussen tekenen overheden en organisaties contracten met Microsoft, Google en OpenAI. Meerjarige deals, vaak zonder harde garanties. Daarmee verliezen we controle over onze data en onze autonomie en mogelijk zelfs onze democratische waarden.
Wat gebeurt er als Washington morgen beslist dat Europa geen betrouwbare partner meer is? Dan draaien onze systemen nog steeds op Amerikaanse servers, onder Amerikaanse wetgeving. En zijn we speelbal in een spel dat we zelf niet beheersen.
Bedrijven met de macht van landen
Daar komt nog iets bij. De techbedrijven zelf.
Ze hebben macht die te vergelijken is met die van landen. Alleen zonder inspraak en zonder democratisch parlement. De aandeelhouders bepalen de koers.
Ze lobbyen in Brussel, onderhandelen rechtstreeks met ministers, bepalen welke functies we wel of niet krijgen. Ze zijn leverancier, partner en vriend tegelijk, maar in de kern gewoon beursgenoteerde bedrijven.
Wie bepaalt straks wat jij als burger nog te zien krijgt? En wie houdt hen tegen als ze die macht misbruiken?
Techreuzen hebben de macht van staten, maar zonder parlement of verkiezingen.
Geen fictie
Stel je voor. Een Europees ministerie vertrouwt op AI bij beleid en communicatie. En op een dag verandert de toegang. Niet door een storing, maar door exportregels of sancties.
Of een AI-model weigert een vraag. Niet omdat die gevaarlijk is, maar omdat het onderwerp politiek ongewenst is in Washington. Over abortus, klimaat, mensenrechten.
Dat klinkt als een spannend boek, maar het is geen fictie. Het zijn risico’s waar we nauwelijks scenario’s voor hebben.
Wat Europa kan doen
Europa hoeft de Verenigde Staten niet te kopiëren. Maar we moeten wel durven kiezen voor onze eigen weg.
We hebben alles in huis: slimme onderzoekers, sterke bedrijven, Europese clouds en zelfs modellen die internationaal meetellen. Het ontbreekt ons niet aan kennis of middelen.
Europa heeft kennis en middelen genoeg — wat ontbreekt is lef om te bouwen in plaats van alleen regels te maken.
Waar het vaak spaak loopt is lef. Lef om samen te investeren. We zijn meesters in het opstellen van regels, maar we investeren te weinig in het zelf bouwen.
Misschien nog wel het allerbelangrijkste: we moeten durf tonen om het gesprek te voeren over waarden. Niet alleen of een model eerlijk is of niet discrimineert, maar ook wie eigenaar is van de data, wie de macht heeft over het gebruik en wie beslist welke kant het opgaat. Want zonder dat gesprek riskeren we dat anderen voor ons bepalen hoe onze toekomst eruitziet.
Autonomie is geen anti-Amerikanisme. Het is de enige manier om zelf koers te houden in een wereld die steeds minder neutraal is.
De vraag is niet óf we AI gebruiken, maar met wie we onze toekomst delen.
Wíens toekomst?
AI ís de toekomst. Maar de vraag is: wiens toekomst precies?
Als we blijven doen alsof AI neutraal is, verliezen we niet alleen data of geld. We verliezen de vrijheid om zelf beleid te maken.
Het gaat er niet om óf we AI gebruiken, maar hóé. En met wie. Zodat we straks systemen hebben die niet alleen slim zijn, maar ook herkenbaar als van ons.
Misschien is dat wel de grootste opdracht voor Europa. Niet nog een strategie, maar een verhaal. Een verhaal over macht, verantwoordelijkheid en toekomst.
Een verhaal dat ons wakker houdt, juist nu de verleiding groot is om in slaap te vallen bij het licht van andermans scherm.
