Of: hoe ik de Big Five van de Nederlandse taal
spotte tussen een passer, een puber en een pak kaftpapier
De doos kwam een dag te laat. Bol.com had vertraging. Waarschijnlijk een algoritme met vakantie. Dus zaten we op dinsdag aan tafel met een half volle etui, één schrift en een puber die zei:
“Kan ik niet gewoon in m’n notities uittikken op m’n laptop?
Wie gebruikt nog papier?”
Ik knikte begrijpend en zei:
“Ja, sorry. Echt een akkefietje.”
“Een wát?”
“Akkefietje.
Je weet wel. Een klein gedoetje.”
“Dat is geen woord, pap.”
En daar had hij ook wel een beetje gelijk in.
Niet omdat het geen woord wás — integendeel —
maar omdat het klonk alsof het sinds mei 1963 niet meer was gebruikt.
Toch bleef het hangen.
Een akkefietje.
En ineens voelde ik ze allemaal terugkomen.
Woorden die ik in geen jaren had uitgesproken, maar die nog ergens in me zaten.
Niet als parate kennis, maar als een soort van geur.
Als de geur van kaftpapier in de bovenverdieping van de V&D.
Van de stickers op je boeken die je recht moest plakken. Van een passer die je na week twee al kwijt was. En van die keren dat je een geodriehoek in tweeën brak — Precies bij dat ene puntje, altijd dat éne puntje.
Die tijd had woorden. Bedoeld om snel iets te zeggen en zeker niet genderneutraal of wat we nu 'correct' zouden noemen. Woorden vol met klank. Woorden als sjacheraar, flapdrol of een 'kletsmeier'. Oh, wat is mij vaak door een leraar verteld dat ik een kletsmeier was en of er ook een stopknop op dat muiltje zat, voordat ik weer eens de gang op kon.
En nu zijn ze bijna weg. Niet officieel of afgeschaft ofzo, maar simpelweg… niemand spreekt ze nog uit. Domweg uit de mode geraakt en daarna vergeten door gebrek aan gebruik.
Dus besloot ik iets te doen wat ik al jaren niet meer gedaan had. Ik pakte een leeg schrift van de stapel, sloeg het open als een veldboekje en schreef bovenaan de bladzijde:
"Het woordenreservaat"
Spotverslag – dag 1
Doel: de Big Five van verdwenen woorden vinden
Methode: observatie, spontane uitroep, puberreactie
Aantekening: geen dubbele soorten.
En zo begon het.
Hij stond bij de ingang van de bouwmarkt. Zonnebril in het haar, sigaret tussen de vingers, geen gereedschap te bekennen. Leunde wat tegen de schuifdeur alsof hij daar persoonlijk toestemming moest geven voor wie er in en uit mocht.
Hij deed niets. Maar dat niets was vermomd als een activiteit.
Even bellen.
Een keer wijzen.
En dan nog een keertje zuchten.
Opvallend detail!
Hij leek telkens nét even te laat. Alsof hij steeds zijn verantwoordelijkheid wou ontlopen.
Ik keek naar hem zoals je naar een vogel kijkt die je niet meteen kunt thuisbrengen. Kleine kop, brede borst en onrustige vleugels. Met zo'n bekje dat veel beweegt, maar toch steeds niets vangt.
En toen wist ik het.
“Lapzwans”.
De naam viel me letterlijk in. Alsof het dier zich eindelijk liet zien.
“Wat voor zwans?”
vroeg mijn zoon, die naast me stond met een zak potgrond.
Ik herhaalde het woord hardop, nog steeds een beetje verbaasd dat het bestond.
“Lapzwans. Je ziet het toch?”
Hij trok één wenkbrauw op.
“Dus... basically management?”
Ik lachte. Maar ik was vooral opgelucht. Dat het woord er nog was. En, dat ik het niet was vergeten. Dat ik nog precies wist wat dit voor soort type mens is — traag, theatraal, onmisbaar lui.
Ik pakte mijn schrift. Trok een ruwe schets. Een man in ruststand, die feitelijk he-le-maal niets stond te doen. Anders dan een beetje slungelen.
Lapzwans
Zeldzaam, maar zichtbaar. Leunt vaker dan hij zit.
Heeft een functie, maar geen taak.
Loopt in veiligheidsschoenen, ook op zijn vrije dag.
Vertoont roedelgedrag in de buurt van kantines.
De eerste was gespot en geregistreerd…
De lapzwans in zijn natuurlijke habitat: leunend, rokend, aanwezig zonder echt iets te doen.
Spotverslag – Dag 2
Hij zat in m’n oortje. Letterlijk.
Ik stond te koken, mijn dochter naast me en was wat aan het scrollen, en via haar telefoon schalde een stem:
“Luister, jij kúnt dit ook.
Alles wat jij nodig hebt om succesvol te zijn, zit al in jezelf.
Je hoeft alleen maar te beginnen.
Vandaag nog.
Nee, nu.”
Ik draaide me om.
Beeld op pauze.
Op het scherm: een jongen van 21 in een spierwit shirt met glimmende tanden, wijd uitgespreide armen en een achtergrond waarin palmbomen leken te applaudisseren.
“Wie ís dit?” vroeg ik.
“Gewoon een gast.
Hij doet dropshipping.
Hij is miljonair.
Zegt-ie.”
“Aha.”
Ik keek nog even.
Er zat geen enkele aarzeling in zijn verkooppraatje. Hij kwam zelfverzekerd over en zat vol grootspraak. En toen voelde ik het. Er is maar één naam voor dit gedrag.
Eentje met klank en lucht.
Want wat is iemand die spreekt uit volle overtuiging zonder iets te brengen?
Juist…. Een blaaskaak.
Ik zei het hardop. Niet als oordeel, maar als biologische duiding.
“Dit is dus een klassieke blaaskaak.”
“Pap,” zuchtte mijn dochter.
“Je kúnt dit niet blijven doen.”
Zij had gelijk. Maar ik moest het noteren.
Blaaskaak
Gedrag: Drang om zich belangrijker voor te doen dan hij is.
Voortplanting: via reels en shorts.
Waar? Komt voor op conferenties, borrels, start-upevents en in de comments onder NU.jij-berichten
Kenmerk: Vermijdt nuance. Vertoont dominant gedrag bij meningsverschil, zoals een zilverrug bij Gorilla’s. Groot lijf, weinig diepgang.*
Let op: soort die zich snel voortplant via podcasts.
De blaaskaak als influencer: vol gebaren en bravoure, breed lachend onder de palmbomen, maar zonder echte inhoud.
Spotverslag – Dag 3
Hij had z’n brood vergeten.
Niet expres ofzo. Gewoon… vergeten, zoals pubers wel meer vergeten. ’s Morgens had ik nog tegen hem gevraagd of-ie alles bij zich had.
Hij knikte. Dat deed hij altijd.
Knikken, terwijl hij nog geen idee had waar z’n schoenen lagen. En nu stond hij dus op school zonder eten.
Hij appte:
“Heb niks mee.
Is kut.”
Ik las het, zuchtte, en stuurde terug:
“Dat is omdat je een oelewapper bent.”
“Wat ben ik?”
Ik keek nog eens naar dat woord op mijn telefoon.
En ineens wist ik het weer.
Niet alleen wat hij was, maar ook hoe ik vroeger zelf vaak genoemd werd.
Als ik mijn fietssleutel kwijt was. Of m’n gymtas. Of, wanneer ik weer eens de verkeerde weektaak had gemaakt.
“Een oelewapper” zei ik hardop.
“Da’s gewoon iemand die goedbedoelend domme dingen doet.”
Hij vond het geen compliment.
Maar hij protesteerde er ook niet tegen.
Want een oelewapper is niet slecht.
Hij is alleen niet altijd wakker.
Je zou kunnen zeggen 'een beetje losjes gemonteerd'.
Handen groter dan zijn hoofd. In het wild zie je ze vaak bij fietsenstallingen, op kinderfeestjes, of bij de zelfscan als ze hun bonnetje kwijt zijn.
Ik sloeg het schrift open.
Oelewapper
Waar? Komt voor in huiselijke kring en op plekken waar dingen vergeten kunnen worden.
Reageert traag op prikkels, maar is zelden opzettelijk irritant.
Gedrag: mild chaotisch, afwezig, vriendelijk in de war.
Derde soort.
Spot bevestigd.
De oelewapper: goedbedoelend, een beetje chaotisch en altijd nét iets vergeten.
Spotverslag – Dag 4
We waren etiketten aan het plakken. Of eigenlijk: ik plakte ze, hij keek toe.
Het ging om namen op schriften. Nieuwe schriftjes, netjes besteld bij dat dikke blauwe mannetje. Ik schreef met zwarte fineliner op witte etiketten en wilde ze gewoon ergens bovenaan vastplakken. Maar hij greep in.
“Nee pap.
Dát is níet recht.”
“Jawel.
Het is gewoon op gevoel.”
“Ja, precies.”
En toen begon het:
meten, schuiven, opnieuw afhalen, opnieuw rechtplakken.
Er verschenen hoekmetingen met een geodriehoek.
Daarna werd er nog even gewreven met een vlakke hand.
En toen…. De frustratie over luchtbelletjes.
Bij het derde schrift draaide ik me om en zei:
“Weet je wat jij bent?”
“Wat?”
“Een pietlut.”
“Een… wat ben ik?”
Ik zei het rustig.
Met lichte bewondering zelfs.
Want een pietlut is niet iemand die het fout doet.
Het is juist iemand die zo graag iets goed wil doen,
dat het misgaat in de marge.
Vroeger zaten ze bij het raam in de klas.
Met een pen in een speciaal hoesje.
Ze gumden met beleid en ze onderstreepten alles wat belangrijk was met een liniaal.
En als jij je boeken kaftte met kreukels, zeiden ze: “Dat zou ik zo echt niet willen.”
Ik sloeg mijn schrift open.
Pietlut
Kenmerk: Klein van stuk, scherp van blik.
Richt zich op details en verliest het overzicht met precisie.
Waar? Komt voor op de afdeling administratie, bij modelbouwers, en opereren in de schaduw van perfectionisten.
Voorplanting: Paarvorming lastig. Past niet snel bij anderen.
Vierde soort.
Gedocumenteerd.
De pietlut: scherp oog voor details, alles moet kloppen — al gaat het vaak mis in de marge.
Spotverslag – Dag 5
We waren op de camping.
Het was eind van de middag en het zwembad sloot bijna.
En daar kwam hij aan. Ja, hoor... Lichte tred. Donkerbruin lichaam en een zonnebrilletje op ondanks de bewolking.
Nét even een te strakke zwembroek, zodat je z’n gereedschap nog nét wat beter kon zien.
En het geluid uit zijn bluetootspeaker? Natuurlijk te hard.
En dan dat luchtje…
Z’n aftershave, dat zelfs door de wind nog op grote afstand te ruiken was.
Hij was er niet om te gaan zwemmen, maar om gezien te worden.
Liep 'stoer' een rondje langs het bad. Checkte z’n haar in het raam van het toiletgebouw.
Legde zijn handdoek over drie stoelen.
Eén voor hemzelf, twee voor... Ja voor wie eigenlijk?
Hij dook niet, maar hij drapeerde zich.
Hij ging ook niet gewoon liggen, nee... hij positioneerde zichzelf.
En toen zei ik het.
Zachtjes.
Bijna als vanzelf.
“Wat een snoeshaan.”
Mijn dochter keek op van haar boek.
“Wat noemde je hem?”
“Een snoeshaan.
Dat is een soort… showkip.
Met sneakers.”
Ze lachte.
- “Is dat echt een woord?”
“Ja,” zei ik.
“En hij weet het.”
Want dat is het mooie van een snoeshaan. Hij is zich bewust van zijn effect. Hij ís z’n effect. Een snoeshaan is niet gevaarlijk of dom. Maar wel vol bravoure. Iemand met een opgeblazen gevoel van zelfvertrouwen en met een randje verwondering. Je vraagt je af: gelooft hij dit zelf? En tegelijk hoop je een beetje dat het zo is.
Ik pakte mijn schrift.
Snoeshaan
Kenmerk: Exotisch gedrag, weinig diepte.
Gedrag: Kleurt buiten de lijntjes, maar blijft binnen het zwembadhek.
Grote neiging tot zelfpromotie, gepaard met decoratief gedrag.
Waar? Wordt vaak gezien bij strandtenten, op scooters, en in afleveringen van Temptation Island.
Vijfde soort.
Geplaatst.
Mijn Big Five is compleet.
De snoeshaan: niet om te zwemmen, maar om gezien te worden — met zonnebril, speaker en bravoure.
Het reservaat leeft
De schriften liggen op tafel. Eindelijk, de namen staan er op. En de etiketten? Recht genoeg.
De passer is inmiddels al zoek en ook de geodriehoek ligt nu al in twee stukken in de bureaulade. Het schooljaar is nog niet begonnen, maar de chaos heeft alvast een opwarmer gedaan.
Mijn schrift ligt ertussen.
Tussen de gekleurde tabbladen en de rekenmachine met lege batterij.
Een beetje open, alsof het zelf nog wat wil toevoegen. Al mijn notities staan erin
. Woorden die ik zelf al jaren niet meer had uitgesproken, maar die nu weer helder klinken.
Alsof ze opgelucht zijn dat ze nog bestaan.
- Lapzwans
- Blaaskaak
- Oelewapper
- Pietlut
- Snoeshaan
De Big Five.
Geen officiële lijst.
Gewoon: vijf woorden die zich opnieuw lieten zien. En terwijl ik het schrift dicht wil doen, zie ik ineens een nieuwe notitie.
Niet van mij.
Met blauwe balpen geschreven, onderaan de bladzijde:
“Pap, wat is een drentelaar?”
Ik glimlach.
Niet omdat ik het weet.
Maar omdat de vraag is opgeschreven.
En dat betekent: er is nog iemand aan het kijken.
Het reservaat leeft.
Het reservaat leeft: een nieuwe vraag verschijnt tussen de schriften en schoolspullen — klaar voor de volgende vondst.
